Қазіргі замандағы жағдайлардағы кәсібиліктің өсуі маман құзыреттілігінің кәсібилік мәселесін ерекше қарастырады. Кәсіби құзыреттілікке- тұлға маманның интегративті сапалар, білім, шеберліктер және дағдылар жүйесін, типтік міндеттерді шешу амалдарын талдау жатады. Кәсіби құзыреттілікті қалыптастыру тұлғаның әртүрлі қасиеттерінен, оның негізгі қайнар көзі оқу және субъективті тәжірибесі болып табылады. Кәсіби құзыреттілік үнемі ұмтылысты жетілдіруді сипаттайды. Құзыреттіліктің психологиялық негізі өз біліктілігін көтеру, кәсіби дамытуды дайындауды қажет етеді.[1] Педагогикалық кәсіп бір уақытта басқарушы және өзгеруші болып табылады. Тұлға дамуын басқару үшін құзыретті болуы қажет. Педагогтың кәсіби құзыреттілігінің түсінігі педагогикалық қызметті жүзеге асыруға дайындықты және оның кәсіби сипаттамасын көрсетеді. Педагогтың дайындығының мазмұны қандай да бір мамандық бойынша –педагог құзыреттілігінің нормативті моделі, кәсіби білім, шеберліктер мен дағдылар құрамын бейнелейді. Құзыреттілік сипаттамасы- бұл теоретикалық және тәжірибелік деңгейде талаптарды жалпылау. [2] Педагогтің кәсіби құзыреттілігі – бұл мұғалімнің өз міндеттерін орындауға, білім беру үдерісін ұйымдастыруға және студенттердің дамуына ықпал етуге қажетті білім, дағды, тәжірибе мен мінез-құлықтың жиынтығы. Мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін анықтайтын көрсеткіштер әртүрлі болуы мүмкін, бірақ жалпы айтқанда, ол педагогтің тұлғалық және кәсіби қасиеттерін бағалауға арналған негізгі өлшемдерден тұрады

Педагогтің кәсіби құзыреттілігінің негізгі көрсеткіштері:

1. Педагогикалық білім мен дағдылар

• Білімділік: Мұғалімнің пәні бойынша терең білім деңгейі. Бұл оның кәсіби дайындық деңгейін көрсетеді.
• Оқыту әдістемесі: Мұғалімнің түрлі оқыту әдістері мен тәсілдерін білуі және оларды тиімді қолдана білуі.
• Оқыту стратегиялары: Педагогтің оқу материалдарын ұсыну мен қабылдауға арналған түрлі стратегияларды меңгеруі.

2. Қарым-қатынас дағдылары

• Қатынастарды қалыптастыру: Студенттермен және олардың ата-аналарымен тиімді қарым-қатынас орнату қабілеті.
• Коммуникативті дағдылар: Мұғалімнің сөз саптауы, тыңдау қабілеті, пікірталастарды басқару және эмоциялық интеллектісі.
• Топтық жұмысты ұйымдастыру: Студенттердің өзара жұмыс жасауын ұйымдастыру және қолдау көрсету.

3. Жеке тұлғалық қасиеттер

• Эмоционалдық тұрақтылық: Мұғалімнің стреске төзімділігі және эмоцияларын бақылау қабілеті.
• Жауапкершілік: Студенттің нәтижесіне жауапкершілікпен қарау және оның дамуына көмек көрсету.
• Даму мен өзін-өзі жетілдіру: Жаңа білімдерді меңгеруге және кәсіби деңгейде үздіксіз дамуға ұмтылу.

4. Техникалық және ақпараттық құзыреттілік

• Ақпараттық технологияларды пайдалану: Мұғалімнің заманауи технологиялар мен құралдарды (интерактивті тақталар, компьютерлік бағдарламалар, интернет ресурстары) оқу үдерісінде тиімді пайдалана білуі.
• Цифрлық құзыреттілік: Оқыту мен бағалауда цифрлық құралдарды қолдану, онлайн білім беру жүйелерінде жұмыс істеу дағдылары.

5. Оқушылардың дамуын бақылау және бағалау

• Бақылау және бағалау дағдылары: Студенттердің білімін, дағдыларын және жеке қабілеттерін дұрыс және әділ бағалау.
• Кері байланыс: Студенттерге өздерінің жетістіктері мен кемшіліктері туралы нақты және түсінікті кері байланыс беру.
• Жеке тәсілдер: Студенттің жеке ерекшеліктерін ескере отырып, оның дамуын басқару және түзету жұмыстарын жүргізу.

6. Әлеуметтік және мәдени құзыреттілік

• Әлеуметтік түсінік: Студенттердің мәдени және әлеуметтік ерекшеліктерін түсіну және оларға құрметпен қарау.
• Көпмәдениетті ортада жұмыс істеу дағдылары: Түрлі әлеуметтік топтармен, мәдениеттермен жұмыс істей білу.

7. Педагогикалық шығармашылық

• Жаңашылдық: Жаңа әдіс-тәсілдер мен технологияларды енгізу және сынап көру.
• Шығармашылық көзқарас: Оқытудың жаңаша әдістерін іздеу, сабақта креативтілікті қолдану.

8. Құқықтық және этикалық құзыреттілік

• Құқықтық білім: Студенттердің құқықтары мен міндеттерін білу, педагогикалық этикаға сәйкес жұмыс істеу.
• Этикалық нормаларға сай жұмыс істеу: Педагогтың кәсіби және жеке мінез-құлқы, оқушылардың құқығын қорғай отырып, этикалық нормаларды сақтау.

Педагогтің кәсіби құзыреттілігін бағалаудың бірнеше қосымша аспектілері мен көрсеткіштері бар. Әрбір педагогтың кәсіби дамуы мен тиімділігі үшін маңызды түрлі өлшемдер мен бағыттар болуы мүмкін. Мұғалімнің құзыреттілігін бағалау – тек білім мен дағдылардың жиынтығын ғана емес, оның жұмыс стилі, ынтасы, жеке қасиеттері және білім беру үдерісіндегі белсенділігі сияқты түрлі факторларды ескеру қажет.

Мұғалімнің кәсіби құзыреттілігінің тағы да кеңейтілген көрсеткіштері мен бағыттары:

1. Педагогикалық рефлексия және өз-өзін бағалау

• Өзін-өзі талдау: Педагогтің өз жұмысына объективті көзқараспен баға беруі және жетістіктері мен кемшіліктері туралы ойлануы. Мұғалімнің өз сабақтарын талдау, оның тиімділігіне байланысты қорытындылар жасап, жұмыс әдістерін жетілдіру.
• Өзін-өзі дамытуға бағытталу: Мұғалім өз біліктілігін арттыруға және жаңартуға ұмтылуы, кәсіби даму жоспарларын жасау және оларды жүзеге асыру.
• Жеке даму: Мұғалімнің психологиялық және эмоциялық тұрғыдан дамуы, өзін-өзі жетілдіру үшін білім алу.

2. Оқушыларға жеке қолдау көрсету

• Жеке тәсіл: Әр студенттің жеке ерекшеліктерін түсіну және оларды қолдай отырып, әрқайсысына лайықты оқу жоспарын құру.
• Дифференциация: Студенттің әртүрлі деңгейлерін ескере отырып, сабақтарды ұйымдастыру, ең жоғарғы және төменгі деңгейдегі оқушыларға бейімделген оқу стратегияларын қолдану.
• Мотивация және қолдау: Студенттерді мотивациялау және олардың білім алу процесіне белсенді қатысуын қамтамасыз ету.

3. Қоғамдық қызмет және мектептің өміріне қатысу

• Мектептің қоғамдық өміріне қатысу: Мұғалімнің колледж ішіндегі іс-шараларға қатысуы, оқушылармен тыс уақытта да байланыс орнатуы, әлеуметтік іс-шаралар мен жобаларды ұйымдастыру.
• Ата-аналармен жұмыс: Ата-аналармен тиімді байланыс орнату, олардың пікірін тыңдау, оқушының даму барысымен таныстыру.
• Қоғамдық жұмыстар мен жобалар: Студенттермен бірге түрлі әлеуметтік жобаларға қатысу, қоғамдастық алдында мұғалімнің мәртебесін арттыру.

4. Кәсіби этика мен нормаларды сақтау

• Этикалық стандарттарға сәйкес жұмыс істеу: Мұғалімнің педагогикалық әдептілік нормаларын сақтау, студенттермен әділ және кәсіби қарым-қатынас орнату.
• Құпиялылық: Студенттердің жеке мәліметтерін және сабақ үстінде болған жағдайларды құпия сақтау.
• Әділдік пен теңдік: Барлық студенттерге тең дәрежеде қарау, олардың қабілетіне қарамастан бірдей мүмкіндіктер беру.

5. Кәсіби даму мен білім берудегі жаңашылдық

• Қазіргі білім беру технологияларын қолдану: Мұғалімнің жаңа технологияларды, заманауи оқу құралдарын және интерактивті платформаларды пайдалана отырып сабақ жүргізуі.
• Ғылыми-зерттеу жұмыстары: Өз пәні бойынша ғылыми ізденістер жасау, зерттеулер жүргізу және ғылыми жобаларға қатысу.
• Жаңартылған білім беру бағдарламаларын меңгеру: Білім беру саласындағы соңғы өзгерістер мен жаңалықтарды түсіну және оларды оқыту процесіне енгізу.

6. Психологиялық құзыреттілік

Психологиялық дағдылар: Мұғалімнің студенттермен психологиялық тұрғыдан дұрыс қарым-қатынас орнатуы, эмоциялық интеллекті, баланың психологиясын түсіну қабілеті.

Тұрақтылық және стреске төзімділік: Мұғалімнің қиын жағдайларда сабырлы болу, эмоционалды тұрақтылықты сақтау және оқушыларға психологиялық көмек көрсету.

7. Әлеуметтік құзыреттілік

Тәртіп пен ынтымақтастық: Студенттер арасында әлеуметтік өзара әрекеттесуді дамыту, топтық жұмыстарды ұйымдастыру, коллаборацияны арттыру.

Әлеуметтік әділеттілік: Әлеуметтік жағдайы әртүрлі студенттерге тең құқықтар мен мүмкіндіктер беру.

8. Жұмыс нәтижелері мен сапаға жауапкершілік

• Нәтижелерге бағдарлану: Білімгерлердің академиялық жетістіктерін бағалау және оны жетілдіру жолдарын іздестіру.
• Білім беру сапасы: Студенттердің білім деңгейі мен дағдыларын тиімді бақылау және үздіксіз жетілдіру, сабақ нәтижелерінің сапасын бақылау.

9. Кәсіби қауымдастықпен өзара әрекеттесу

• Ұжымдық жұмыс: Мұғалімнің басқа педагогтармен, әкімшіліктермен, білім беру ұйымдарымен ынтымақтастықта болуы, кәсіби топтар мен қауымдастықтарда жұмыс істеу.
• Білім беру семинарлары мен конференциялар: Мұғалімнің кәсіби жетілу мақсатында білім беру саласындағы конференциялар, тренингтер мен семинарларға қатысуы.

Педагогтің кәсіби құзыреттілігі – бұл тек білім мен дағдылардың жиынтығы ғана емес, сонымен қатар мұғалімнің жеке тұлғалық қасиеттері, әлеуметтік және мәдени ортаны түсіну, кәсіби даму мен жаңашылдықты енгізу қабілеті. Мұғалімнің құзыреттілігін дұрыс бағалау оның оқу процесіндегі тиімділігі мен нәтижелілігін арттыруға көмектеседі. [3] Педагогтің кәсіби құзыреттілігі – оның өз міндеттерін орындаудағы қабілеттілігі ғана емес, сонымен қатар оқушыларға білім беруде және олардың дамуына ықпал ету жолындағы шығармашылық көзқарасы, әдіс-тәсілдерді тиімді қолдануы, қоғамдастықпен өзара әрекеттесуі және кәсіби даму үшін үнемі жұмыс істеуі. Бұл көрсеткіштер мұғалімнің қоғамдағы және оқу орнындағы рөлі мен оның білім беру үдерісіне қосқан үлесін айқындайды.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1.  Жолдасбекова С.А. Еңбек технологиясы және кәсіпкерлік мұғалімін кәсіби даярлау. Алматы: Жаршы, 2008.

2.  Аубакиров С.А. Қазіргі заманғы мұғалім //Қазақстан мектебі. №6. Алматы, 2005.

3. Рубцов, В. В. Психолого-педагогическая подготовка учительских кадров для новой школы / В. В. Рубцов

Скачать файл